‘Blijven zien dat het glas halfvol is’
De warmtetransitie verloopt als een hobbelige weg. Toch is er reden voor optimisme, vinden Anne Melchers en Teun Bokhoven. Vanuit hun rol in het bestuur van Nieuwe Warmte Nu geven ze hun kijk op de huidige knelpunten en de mogelijkheden die de verlenging van het programma biedt.
Het Nationaal Groeifonds maakte in 2022 200 miljoen euro vrij om de aanleg van warmtenetten te versnellen via Nieuwe Warmte Nu (NWN). Na een tussentijdse evaluatie stelde het fonds onlangs vast dat het programma nog steeds interessant is als manier om te leren van de ontwikkeling van warmtenetten. Diverse vliegwielprojecten liepen wel vertraging op. Daarom is de einddatum verschoven van eind 2027 naar eind 2030.
Anne Melchers is actief in het bestuur van NWN namens het ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG). Hoe kijkt zij naar de beslissing van het Nationaal Groeifonds? “Ik vind het positief dat het Leer- en ontwikkelprogramma van NWN langer kan doorgaan met kennis en praktijkervaringen delen over warmtenetten. En ook dat de vliegwielprojecten extra tijd krijgen. Dat betekent erkenning van wat NWN bijdraagt aan de warmtetransitie. We hadden ook ideeën aangedragen voor verder versnellen. Dat staat het Groeifonds niet toe, mede omdat er inmiddels een andere subsidieregeling is.”
Hoe staat de warmtetransitie ervoor?
Teun Bokhoven, bestuursvoorzitter van Nieuwe Warmte Nu: “Iedereen is overtuigd van nut en noodzaak. Desondanks blijkt het verdraaid lastig om de warmtetransitie te organiseren. Het gaat niet snel genoeg. Toch willen overheden en de warmtesector wel in beweging komen. Met de Warmtealliantie – een brede coalitie van partijen – zijn we bezig de streefgetallen van 600.000 aansluitingen in 2035 en in totaal 1,2 miljoen extra aansluitingen in 2050 opnieuw te bevestigen. Dat is haalbaar, maar er moet nog veel gebeuren.”
Anne: “Ik vind het hoopvol dat er al veel warmteprojecten zijn, met een grote variatie in omvang, duurzame bronnen en type initiatiefnemers. Veel gemeenten zijn ook bezig met hun warmteprogramma. Zorgwekkend is dat na 2030 de klimaatgelden ophouden.”
Omdat het langzaam gaat, kiezen mensen voor een warmtepomp of airco. Hoe erg is dat?
Anne: “Subsidies voor warmtepompen gaan vooral naar plekken waar geen potentie is voor een warmtenet. Dan gaan huizen in elk geval van het gas af. Bij airco’s ligt het ingewikkelder. Deze apparaten worden steeds beter en kunnen zowel verwarmen als koelen. Misschien ontwikkelen ze zich als extra alternatief om de warmtetransitie goedkoper te maken. Ook volledig elektrische warmtepompen presteren steeds beter, waardoor ze geschikter worden voor minder goed geïsoleerde huizen. Toch blijven veel woningen aangewezen op een collectieve voorziening. We focussen nu op kansrijke warmtenetten in wijken die nooit geschikt zullen zijn voor warmtepompen. Warmtenetten zijn daar een robuuste keuze.”
Er zijn nog volop technische, juridische, economische en sociale vragen rond warmtenetten. Hoe staat het daarmee?
Teun: “Ik denk dat Nederland zich heeft verkeken op de complexiteit van de aanleg in bestaande bouw. Op veel plekken is de ondergrond vergeven van kabels en leidingen. Je hebt bovendien te maken met een veelheid aan partijen – individuele bewoners, VvE’s, gebouweigenaren, woningcorporaties. Zij denken nog altijd vanuit de lage aardgasprijs. En dan komt een warmte-initiatief met de boodschap: we gaan rommel maken en weten niet of warmte daarna goedkoper wordt. Los van techniek ligt er een grote opgave in het overtuigen van de woonconsument en andere partijen. Daar doen we nu ervaring mee op.”
Anne: “Alles staat of valt met een betaalbaar warmte-aanbod. Daarvoor is een bepaald aantal aansluitingen nodig. Diverse NWN-projecten zijn kansrijk, maar moeten de volloop voldoende geregeld hebben om een financieringsbeslissing te kunnen nemen. Gemeenten en warmtebedrijven moeten daarin samen optrekken. Daarnaast zie ik geregeld woningcorporaties het voortouw nemen in wijken met energiearmoede. Daar is het niet alleen een technische verandering, maar ook een kans om op sociaal vlak zaken te verbeteren. De komst van een warmtenet kan dan een positieve impact hebben op de levens van mensen.”
Welk maatschappelijk resultaat heeft NWN tot nu toe opgeleverd?
Anne: “Een mooi voorbeeld vind ik WarmteStad Groningen. Dat er publieke bedrijven zijn die met de gemeente wijk voor wijk een strategie uitrollen en een mix van duurzame warmtebronnen gebruiken voor een warmtenet, mag een succes heten. NWN heeft daar zeker aan bijgedragen. Tijdens de behandeling van de Wet collectieve warmte in het parlement kwam ook het vliegwielproject in Delft tot financial close. Hartstikke gaaf: een geothermiebron in de gebouwde omgeving, waar ze ook onder de nieuwe wet verder kunnen met de uitrol van warmtenetten. Beide projecten laten zien dat het mogelijk is om stappen te zetten.”
Teun: “De NWN-ondersteuning heeft de betaalbaarheid bij de vliegwielprojecten verbeterd en het Leer- en ontwikkelprogramma helpt bij de verdere opschaling. Daarnaast heeft een aantal innovaties invloed op verlaging van de kosten voor warmtenetten, onder andere door efficiencyverbetering. Ook dat brengt de warmtetransitie verder.”
Wat speelt er in de nabije toekomst wat belangrijk is voor het programma?
Anne: “Het eerstvolgende Interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO), dat in november uitkomt, is voor ons belangrijk. Hierin richten verschillende ministeries zich op de energietransitie van de woningvoorraad richting 2050. In het IBO doen ambtenaren beleidsvoorstellen aan het kabinet. In de onderbouwing van voorstellen is ook de koppeling met meer middelen gemaakt. Die onderbouwing is te gebruiken bij de voorjaarsbegroting 2027, om zo meer geld te krijgen voor de warmtetransitie.”
Teun: “De afgelopen jaren hebben geopolitieke ontwikkelingen onze lokale warmtevoorziening en de leveringszekerheid onder druk gezet. Ik verwacht vaker confrontaties met grenzen die we voorheen niet zagen.”
Waar moet het extra geld vandaan komen?
Eensgezind: “Van het Rijk.”
Teun: “Als er na 2030 niks meer bijkomt, stopt de transitie. Gemeenten en provincies kunnen financiering misschien makkelijker maken via garanties, maar de grote hap moet van klimaatgelden komen.”
Welke rol hebben publieke warmtebedrijven in de transitie?
Anne: “Als gemeenten hiervoor initiatief nemen in gebieden waar nog niks is: super. Het wordt ingewikkelder op plekken waar al een privaat warmtebedrijf is. Ik snap dat gemeenten willen doorpakken, maar soms is clustering slimmer dan dat elke gemeente een eigen warmtebedrijf heeft.”
Teun: “Het tempo waarin de overname van private warmtebedrijven gebeurt, is bepalend. Hoe langer onzekerheden duren, hoe meer steden kijken wat ze zelf kunnen. In veel gemeenten is sowieso een realitycheck nodig rond de oprichting van een warmtebedrijf. NWN kan vanuit de expertise van onze partners helpen bepalen of zo’n stap zinvol is.”
Wat is er dankzij de verlenging van NWN nog meer mogelijk?
Teun: “Door de opschaling van de warmtetransitie krijgen gemeenten behoefte aan begeleiding bij de uitvoering van hun warmteprogramma. Veel vragen moet je vanuit de lokale situatie bekijken, tegelijkertijd zijn er algemene lessen te trekken uit de huidige warmteprojecten. NWN kan partijen bij elkaar brengen en best practices delen. In die zin krijgt het programma meer de rol van oliemannetje. Er is al veel kennis opgebouwd via onderzoeken, innovaties en onze Community of Practice. We werken aan oplossingen die warmtenetten beter, sneller en goedkoper maken. En we dragen bij aan het zo goed mogelijk laten landen van de warmtetransitie in de samenleving, bijvoorbeeld door kennis te delen over participatie. Met al deze input kunnen nieuwe initiatieven sneller stappen zetten.”
Wat wil NWN in 2030 hebben bereikt?
Anne: “Dat van alle nog lopende vliegwielprojecten de uitvoering is gestart.”
Teun: “Dat we een aantoonbare bijdrage hebben geleverd aan versnelling van de aanleg van warmtenetten. En dat alle relevante innovaties in de praktijk worden toegepast. Dat is nodig, want de energiekloof komt als een maatschappelijke aardverschuiving op ons af. Een deel van de Nederlanders kan prima voor zichzelf een warmtevoorziening regelen. Wie dat niet kan, eindigt met een torenhoge energierekening. Collectieve warmte is een manier om in meer kwetsbare wijken tot stabiele prijsvorming te komen. Dat valt wat mij betreft onder de zorgplicht van de overheid.”
Wat kan Nederland leren van andere landen?
Anne: “In Londen ligt de verantwoordelijkheid voor verduurzamen bij de markt, wat het voor de gemeente makkelijker maakt. Parijs heeft al veel warmtenetten en daar gebruiken ze water uit de Seine voor koeling. De Fransen pakken het integraal en pragmatisch aan; het departement stimuleert gemeenten bijvoorbeeld om bronnen te delen.”
Teun: “Denemarken wordt vaak genoemd als voorbeeld, maar daar hebben ze al zestig jaar warmtenetten. Ook in Wenen, Berlijn en Hamburg worden veel wijken collectief verwarmd. Nederland neemt in relatief korte tijd afscheid van 98 procent afhankelijkheid van aardgas. Met een uitdagende mix aan bronnen moeten we een andere warmtevoorziening in een overbelast elektriciteitssysteem zien te plooien. Niet zo gek dat dat een hobbelige weg is. De kunst is om te blijven zien dat het glas halfvol is. Ik denk dat andere landen dan weer van ons kunnen leren.”